Мифологическое отражение воды в русской литературе: от славянских представлений о реке и море к литературному переосмыслению

Аннотация

Вода как источник жизни в мифах и легендах разных культур мира выступает не только животворящей стихией, но и связана с такими понятиями, как сотворение мира, преображение, исцеление и граница между человеческим и сверхъестественным мирами. На протяжении истории человечество использовало различные способы осмысления явлений бытия, одним из которых стала мифология. Мифология относится к древнейшим формам объяснения мира и исследования неизвестных сторон природы. Эти представления, формирующиеся под влиянием географических, политических, экономических и религиозных особенностей, отражают фундаментальные аспекты культуры каждого народа. Они находят разнообразное выражение в народных верованиях, фольклорных повествованиях и литературе, создавая основу для литературного переосмысления и художественного преобразования. Настоящее исследование посвящено тому, как мифологические мотивы воды отражаются и трансформируются в русской литературе, и рассматривает связь славянских традиций с литературным изображением воды. Исследование выполнено в описательно-аналитическом ключе и основано на сопоставительном прочтении мифологических и фольклорных источников и трёх произведений русской литературы: «Русалки» Александра Пушкина, «Майской ночи, или Утопленницы» Николая Гоголя и «Тамани» из романа Михаила Лермонтова «Герой нашего времени». Показано, что в зависимости от повествовательного контекста и авторского взгляда вода в этих произведениях связывается со смертью, преображением, взаимодействием мира живых и мёртвых и непознанным. Благодаря литературному переосмыслению мифологические и фольклорные элементы приобретают новые значения.

Ключевые слова: Славянская мифология; миф; русская литература; река; море; фольклор; переосмысление мифа

Abstract

Water, the source of life, is not merely a life-giving element in the myths and legends of cultures around the world; it is also associated with concepts such as creation, transformation, healing, and the boundary between the human and supernatural worlds. Throughout history, humans have employed various approaches to understand the phenomena of existence, and mythology has been one of them. Mythology is among the earliest forms of human explanation used to interpret the world and explore the unknown dimensions of nature. Influenced by geographical, political, economic, and religious characteristics, these concepts reflect fundamental aspects of each culture. They have been expressed in various forms through folk beliefs, folkloric narratives, and literature, providing a basis for literary reinterpretation and recreation. This study examines how mythological motifs associated with water are reflected and transformed in Russian literature, exploring the relationship between Slavic traditions and the literary representation of water. It adopts a descriptive-analytical approach based on a comparative reading of mythological and folkloric sources alongside three selected works of Russian literature: Alexander Pushkin’s Rusalka, Nikolai Gogol’s May Night, or the Drowned Maiden, and Taman, a novella from Mikhail Lermontov’s A Hero of Our Time. The study demonstrates that, depending on the narrative context and each author’s perspective, water in these works is associated with concepts such as death, transformation, the relationship between the living and the dead, and the unknown. Through these literary representations, mythological and folkloric elements acquire new meanings.

Keywords: Slavic Mythology; Myth; Russian Literature; River; Sea; Folklore; Myth Reinterpretation

چکیده فارسی

آب، این منشأ حیات، در جهان اسطوره و افسانه‌های فرهنگ‌های مختلف جهان، تنها یک عنصر زندگی‌بخش نیست، بلکه با مفاهیمی مانند آفرینش، دگرگونی، شفابخشی و مرز میان جهان انسانی و فراطبیعی آمیخته است. در طول سالیان، انسان برای شناخت و درک پدیده‌های هستی از روش‌های مختلفی بهره می‌گرفت و یکی از آن‌ها اسطوره است. اسطوره از نخستین تبیین‌های شناختی بشر اولیه برای درک پدیده‌های هستی و کشف ابعاد ناشناخته طبیعت به شمار می‌رود. این مفاهیم، متأثر از ویژگی‌های جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و مذهبی، بازتاب‌دهنده جنبه‌های بنیادی فرهنگ هر ملتی هستند. آن‌ها به گونه‌های مختلف در باورهای عامیانه، روایت‌های فولکلوریک و ادبیات ملت‌ها بازتاب یافته و زمینه‌هایی را برای بازنویسی و بازآفرینی ادبی فراهم کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی چگونگی بازتاب و دگرگونی بن‌مایه‌های اسطوره‌شناختی آب در ادبیات روسی، رابطه میان سنت‌های اسلاوی و بازنمایی ادبی آب را مطالعه می‌کند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی منابع اسطوره‌شناختی و فولکلوریک با سه اثر منتخب ادبیات روسی، شامل «روسالکا» اثر الکساندر پوشکین، «شب ماه مه، یا دختر غرق‌شده» اثر نیکلای گوگول و «تامان» از رمان «قهرمان عصر ما» اثر میخائیل لرمانتف است. این پژوهش نشان می‌دهد که آب در این آثار، متناسب با فضای روایی و نگاه نویسندگان، با مفاهیمی چون مرگ، دگرگونی، ارتباط میان جهان زندگان و مردگان و ناشناختگی پیوند می‌یابد و از عناصر اسطوره‌ای و فولکلوریک، معناهای ادبی تازه‌ای شکل می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها: اسطوره‌شناسی اسلاوی؛ اسطوره؛ ادبیات روسی؛ رودخانه؛ دریا؛ فولکلور؛ بازآفرینی اسطوره

История публикации

Ссылки на статью